જયમલ્લ પરમાર: ગુજરાતી લોકસાહિત્યના ભગીરથ અને સ્વાતંત્ર્યસેનાની

પરિચય

ગુજરાતી લોકસાહિત્યનું નામ આવે ત્યારે જયમલ્લ પરમારનું નામ અનિવાર્ય રીતે યાદ આવે છે. તેઓ સ્વાતંત્ર્યસેનાની, પત્રકાર, લેખક અને લોકસાહિત્યના સંશોધક તરીકે જાણીતા હતા. તેમના સમગ્ર જીવનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લોકસંસ્કૃતિને જાળવવાનો અને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો હતો.

બાળપણ અને પ્રારંભિક જીવન

જયમલ્લ પરમારનો જન્મ તાલુકદાર પરિવારમાં થયો હતો. પિતા પ્રાગજીભાઈના અવસાન બાદ તેમનો ઉછેર મોરબી ખાતે મોસાળમાં થયો. તેમનું ઔપચારિક શિક્ષણ માત્ર છઠ્ઠા ધોરણ સુધી રહ્યું. છતાં જીવનના અનુભવો અને ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિના સંપર્કે તેમને વિશાળ દ્રષ્ટિ આપી.

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં યોગદાન

1930માં તેમણે વાંકાનેર સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો. ત્યારબાદ ધ્રાંગધ્રા, ધ્રોળ-વણોદ અને રાજકોટના સત્યાગ્રહોમાં પણ સક્રિય રહ્યા. આંદોલનો દરમિયાન તેમણે જેલવાસ ભોગવ્યો. ઉપરાંત ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં લોકજાગૃતિનું કાર્ય પણ કર્યું.

પત્રકારત્વની યાદગાર સફર

1939થી 1942 દરમિયાન તેઓ ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે ‘ફૂલછાબ’ના સહતંત્રી રહ્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે સૌરાષ્ટ્રના લોકોના પ્રશ્નોને નિર્ભીકપણે રજૂ કર્યા.

પછી તેઓ ‘ફૂલછાબ’, ‘કલ્યાણયાત્રા’ અને ‘ઊર્મિનવરચના’ જેવા સામયિકોના તંત્રી બન્યા. ખાસ કરીને ‘ઊર્મિનવરચના’ને તેમણે લોકસાહિત્ય અને લોકસંસ્કૃતિના મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે વિકસાવ્યું.

લોકસાહિત્ય માટેનું અવિસ્મરણીય કાર્ય

જયમલ્લ પરમારનું સૌથી મોટું યોગદાન લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રમાં રહ્યું છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીની પ્રેરણાથી તેમણે લોકવાર્તાઓ, લોકગીતો અને લોકપરંપરાઓના સંશોધન અને સંપાદનનું કાર્ય શરૂ કર્યું.

આ ઉપરાંત તેમણે ‘સૌરાષ્ટ્ર રાસોત્સવ’, ‘સૌરાષ્ટ્ર લોકસાહિત્યસભા’ અને ‘લોકસાહિત્ય પરિવાર’ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા લોકસંસ્કૃતિને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચાડી.

નોંધપાત્ર કૃતિઓ

તેમની કેટલીક જાણીતી કૃતિઓ આ મુજબ છે:

• ખંડિત ક્લેવરો
• અણખૂટ ધારા
• કદમ કદમ બઢાયે જા
• ધરતીનો સાદ
• લોકકથા ગ્રંથાવલિ
• આપણી લોકસંસ્કૃતિ
• આપણાં લોકનૃત્યો
• લોકસાહિત્ય વિમર્શ
• લોકસાહિત્ય: તત્ત્વદર્શન અને મૂલ્યાંકન

આ કૃતિઓ આજે પણ ગુજરાતી સાહિત્યના મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભગ્રંથો ગણાય છે.

લોકસંસ્કૃતિના સાચા સંરક્ષક

જયમલ્લ પરમારે દુલા કાગ, મેરુભા અને કાનજી ભુટા બારોટ જેવા લોકસાહિત્યના મહાન સર્જકોને લોકસમક્ષ લાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

વધુમાં, તેમણે લોકસંતો અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ પર સંશોધન કરીને ગુજરાતી સંસ્કૃતિના અમૂલ્ય વારસાને દસ્તાવેજીકૃત કર્યો.

જયમલ્લ પરમાર માત્ર લેખક કે પત્રકાર નહોતા. તેઓ ગુજરાતી લોકસંસ્કૃતિના જાગૃત રક્ષક હતા. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામથી લઈને લોકસાહિત્યના સંવર્ધન સુધી તેમની કામગીરી અવિસ્મરણીય છે. આજે પણ તેમનું કાર્ય ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિને સમજવા માટે માર્ગદર્શક સમાન છે.